Биология 9-сынып

Cабақтытың тақырыбы: Кіріспе.

Сабақтың мақсаты:         1. Оқушыларды Биология және оған тығыз

байланысты ғылымдыардың зерттейтін саласымен таныстыру.

  1. Биология ғылымың маңызын түсіндіре білу.

3.Ұтшылдықққа тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың пәнаралық байланысы: Тарих.

Сабақтың әдісі:     Сұрақ жауап,баяндау,

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

Биология Жер бетіндегі тірі ағзалардың орасан зор сан алуан формаларын және түрлерін зерттейтін тіршілік туралы ғылым.

Биологияның міндеті тірі ағзалардың қасиеттерін зерттеу және олардың сан алуандығын, құрылыстарынын өзара байланыстары мен қоршаған орта жағдайларын түсіндіре білу. Бактерия-лардың кұрылысы мен тіршілік әрекеттерінін қасиеттерін микробио­логия окытып үйретеді; ботаника барлык, өсімдіктердің құрылысы ж/е физиологиялық қасиеттерін зерттейді; жануарлар дүниесін —зоология, саңырауқұлақтар дүниесін микология зерттеп үйретеді.

Мәселен, генетика ағзалардың тұқым қуалаушылық және өзгергіштік қасиеттерін окытып үйретеді. Ағза-лар құрылымына енетін химиялық заттардын құрамын, таралуы мен өзгеруін биохимия зерттейді. Тіршіліктің жалпы касиеттері және мол-қ деңгейде пайда болуын; тірі ағзалардың қоршаған орта-дағы өзара қатынасын экология окытып үйретеді. Біртүтас ағза мен онын бөлшектері атқаратын ерекшеліктерді физиология зерттейді.

цитология (жасуша-тану) тірі жүйе ретіндегі жасушаның күрылымын, атқаратын қызметін және қасиеттерін, т. б. Зерттейд

Cабақтың тақырыбы: Организмдердің негізгі құрлымдық деңгейлері.

Сабақтың мақсаты:         1. Оқушыларды  организмдердің негізгі құрлымдық деңгейлері мен таныстыру.                                                                      2.    Тірі организмдердің негізгі  жаратылыс деңгейлерінің ерекшеліктерін ажырата білу.

3.Ұйымшылдыққа тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі:      тірек-сызба, кесте

Сабақтың пәнаралық байланысы: Тарих

Сабақтың әдісі:     Сұрақ жауап,баяндау, кесте толтыру.           .

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

  1.   Үй тапсырмасын тексеру

Тіршіліктің жаратылу деңгейі. Тірі табиғат күрылымының жаратылу деңгейі біркелкі қалыппен баспалдакты бейімделу аркылы кұрылатын қатармен сипатталады.

Деңгейлер Дене құрылымы Қай ғылым зерттейді
Молекула лык., жасушалық, жасушаішілік ағза жасушалары, сондай-ак біржасушалылардың жасуша-ішілік кұрылымдары молеку-лалардан күралады генетика, химия, физика
Мүшелік-ұлпа-лык көпжасушалы ағзалар мүше-лер мен ұлпалардан қүралады цитология гистология
Ағзалық жеке түрлері құралады өлкетану, жануар

тану, вирусология, анатомия, физио­логия, морфоло­гия, гигиена

Популяциялык-түрлік белгілі терлер өзара еркін шарылысады ЭКОЛОГИЯ, ЭВОЛЮ-

циялык ілім, мате­матика, генетика

Биогеоценозды зат алмасуы және куат алмасуы негізінде тірі ағзалармен өлі күрамдас бөліктерді мекен ету жағдайларын біріктіре зерттейтін табиғи күрделі жүйе экология жэне жалпы биология-лык ғылымдар
Биосфералық Барлык. биогеоценоздардың жиынтығы. Жердегі барльщ күбылыстар кіреді экология, физика, химия, геология, география

Биология 9-сынып

Cабақтытың тақырыбы: Организмдердің негізгі қасиеттері.

Сабақтың мақсаты:         1. Оқушыларды Биология және оған тығыз

байланысты ғылымдыардың зерттейтін саласымен таныстыру.

  1. Биология ғылымың маңызын түсіндіре білу.

3.Ұтшылдықққа тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың пәнаралық байланысы: Тарих.

Сабақтың әдісі:     Сұрақ жауап,баяндау,

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

  1. Үй тапсырмасын сұрау.

 

Популяция, биогеоценоз, биосфера. А.

  1. Биологиялык жүйелердің өлі табигат зерзаттарынан айырмашы-лығы неде?
  2. Жасушаның негізгі кұрылымдық бірлігін атандар.
  3. Тіршілік жаратылысын әр түрлі деңгейлерге бөлу нышандары қандай?

В 1.Тіршіліктің негізгі жаратылым деңгейлерін атаңдар.

  1. Тірі ағзалардың даму бірліктері кандай?
  2. Тірі материя жаратылымының барлык деңгейлеріне кандай касиеттер тән?

С.   Ағза дегеніміз не?

  1. Кандай тірлік жүйені ағзаға дейінгі деп атайды?
  2. Қандай деңгейді ең жоғары деп есептейді? §3.

ІІ.Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері

Метаболизм нені білдіреді? О л қандай фазалардан тирады? Плас-тикалыц алмасу тағы қалап аталады? Катаболизм мен ана­болизм; диссимиляция мен ассимиляция туралы не білесіңдер?

Тірі ағзалардың негізгі қасиеттері. Тіршіліктің өлі табиғаттан айырмашылығы — материяның сапалы өмір сүру формасы, яғни био­логиялык форма болуында. Жасушалардың барлық органоидтарының құрылысы күрделі, бірімен-бірі өзара әсерлеседі және белгілі мүлтіксіз кызмет аткарады.

Тірі ағзалар орган. және бейорган. заттардан түзілген. Жасушадағы  заттарының негізгі массасы нәруыздардан, майлардан, көмірсулардан, нуклеин кышкылдарынан, АТФ ж/е өзге заттардан құралады.

1.Зат және энергия алмасу —  Тірі ағзалар қ/о белгілі заттарды сіңіре алады, олар-ды басқа түрге айналдырады да, солардын өзгеруі есебінен энергия алып осы заттардың қажетсіз калдықтарын қоршаған ортаға бөледі. Зат алмасудың энерге-тикалың(катаболизм, диссимиляция — зат-тардыц ыдырауы) және икемді (анаболизм, ассимиляция — синтез, қор заттары)

2.Өзін-өзі реттеу —  Мәселен, инсулин гормоны кебейіп кетсе, қандағы глюкоза мелшері төмендейді, ал глюкоза жеткіліксіз болса, глюкагон және адреналин оньщ мөлшерін арттырады.

  1. тітіркендіргіштік-сыртқы ортаға жауап беруі.
  2. қозғыштық –тітіркенгішке жауап беру.
  3. қозғалыс –орынын ауыстыру.

5.көбею –ата-анасының қасиетін мен белгілерін қайталау.

  1. даму

Cабақтың тақырыбы: :Жасушаның құрамындағы бейорганикалық заттар..

Сабақтың мақсаты:         1. Оқушыларды жасушаның құрамындағы

бейорганикалық заттармен   таныстыру.                                                             2.   клетка құрамындағы бейорганикалық заттарды есте сақтау,олардың жауша үшін  атқаратын қызметін білу.

3.Ұйымшылдыққа тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі:      тірек-сызба,

Сабақтың пәнаралық байланысы: Химия.

Сабақтың әдісі:     Сұрақ жауап,баяндау, кесте толтыру.           .

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

  1. Үй тапсырмасын тексеру

ІІ.1. Макроэлементтер деп нег атаймыз,оларға қай элементтер жатады.? (О,Н,С,N – мөлшері 98%)

  1. Қай элементтерді био элементтер дейміз неліктен ?( р,s)
  2. Жасуда қандай иондар кездеседі,олардың мөлшері қандай,қандай қызметтер атқарады.(К, Nа,Са, Мg,Ғе,СІ сиқты- 1%
  3. Мироэлементтерге қайсы жатады олардың клеткадағы атқаратын қызметіқандай?
  4. Жасушадағы судың мөлшері?
  5. Судың қасиеттері.

ІІІ.  Бекіту.  №5-орандау.

ІV.  Үйге§ 3. кесте толтыру

Мөлшері аз болғанмен олар ағзада маңызды кызмет аткарады. Мырыш инсулин гормоны молекуласының кұрамына енеді. Кобальт – В12  витамині мол. орталык атом. Бром жүйке жасушаларынын қызмет аткаруы үшін кажет. Мыс кейбір фермент-тер мен тасымалдағыш жасушалар молекулаларының кұрамыйа енеді, сондай-ақ шаянтектестердің және ұлулардың тынысалу пиг-менттерінде болады.

. Мысалы, кобальттың топыракта (сондай-ак жай-ылым өсімдіктерінде) және жергілікті мал азығында тапшылығынан койлар мен мүйізді ірі мал қаназдықауруына ұшырайды.

Н — Судың және барлык биологиялык косылыстардың күра-мына енеді

С- барлык биологиялық косылыстардын күрамына енеді

N азот- Нәруыздар мен нуклеин кыш-ң құрылымдык құрамдас бөлігі

О — Судың және барлык биологиялық қосылыс-дын құрамына енеді

Na — Хлормен бірге 0,9°/. концентрацияда қан плазмасының күра-мына Тірі жасушалар жарғақшаларының үйектігін камтамасыз ететін оң ион

Cl-  Na ірге 0,9% концентрацияда кан плазмасыныц күрамына Негізгі теріс ион. НС1 карын солінің күрамында болады

К- Тірі жасушалар жарғакшаларының үйектігін (полярлығы) камтамасыз ететін негізгі оң ион

Са-тұз құр. тіс пен сүйек қатты затгарында, ұлудың және

баска омырткасыздардын бакалшактарында болады. Кан ұйыған кезде таптырмайтын ион түріндегі зат

Ғе- Гемоглобин қүрамында болады

Mg -Хлорофилл қүрамына енеді

S- Екі аминқышкыл құрамында болғандықтан, нәруыз құрамына кіреді

Р- Түз түрінде — сүйекте, аниондар түрінде АТФ жене нукле­ин қышкылдарында — НРОа, НдРО^ кышкылдарының күра-мында болады (ДНК түкымкуалауға жауапты)

Br- жүйке жасушаларынын кызмет атқаруы үшін қажет

Zn — Аталық жыныс гормондарының құрамында болады

I- Тироксин гормондарының таптырмайтын күрамдас бәлігі.

Си-шаянтектестер жөне үлулар тынысалу пигменттері кұра-мында және біркатар ферменттер мен тасымалдаушы моле-кулалар күрамында болады

F- тic кіреукесінің күрамына еніп, оны берік етеді

В-Кейбір өсімдіктердін өсуі үшін аз молшерде (микродозада) кажет

Егер кандай болса да бір жасушаға немесе ағзаға мөлшері 0,000001 г шамасында болса да элемент кажет болса, оның болмауынан калай бол-ганда да оныц опатка үшырайтынын есте үстаған жөн.

Жасушалар мен ағзаларда суды коспай, тұтас алғанда бейорганикалық заттардың мелшері шамамен 1 % бола-ды. Құрамында 20-22% түз болатын сүйек үлпасының жасушалары ғана ерекшелік

Cабақтытың тақырыбы: Жасушаның бөлінуі.  

Сабақтың мақсаты:         1. Оқушыларды митоздық бөлінуі кезінде болатын биологиялық  өзгерістері туралы түсініктер беру.

  1. клетканың бөліну кезіндегі фазаларды талдай білу.

3 Ой еңбегіне тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі:      тірек-сызба,

Сабақтың пәнаралық байланысы: өсімдіктану ,Тәнтану.

Сабақтың әдісі:     Сұрақ жауап,баяндау, кесте толтыру.           .

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

  1. Үй тапсырмасын тексеру

ІІ.§9. Клетканың бөлінуі Бөліну нәтижесінде пайда болған клетканың тіршілігі тоқтағанға дейінгі немесе оның келесі бөлінуіне дейінгі кезеңі тіршілік циклі болады.

Эпидермистің (жапырактардың сыртындағы жабын ұлпа), сүйек- ішкі ұлпаларының, аш ішектің ішкі бетіндегі эпителий. Ондай клеткалардьш бөлінуге даярлык жасап,бөлініп, жаңа ұрпақ клеткаларының түзілуімен аяқталатын процес   жиынтығын   митоздық цикл   деп   атайды.   Митоздык   циклдаярлық кезеңнен (интерфаза) ж\е митоздык бөлінуден тұрады.Даярлық кезещнде немесе интерфазада жас клеткалар ұлғайып,өсіп, қаркьінды түрде нәруыздарды, АТФ-ты синтездей бастайды.осы   кезенде   ДНҚ   молекуласы   екі   еселенеді.   Өйткені   бөліну нәтижесінде   түзілген   клеткаларға   ДНҚ   теңдей   екіге   бөлінеді. Мұнын. биологиялык мәні — тұқым қуалау  материалын ұрпақтан-ұрпақка тұрақты сақталуын қамтамасыз етеді.

ДНҚ синтезі бактерияларда бірнеше минутқа, үтқоректілерде

-12 сағатқа созылады.

Клетканың   өсуі   тоқтап,    митоздык   бөліну    басталады.

Митоз. Митоз төрт фазадан түрады; профаза, метафаза, анафаза, телофаза

Профазада ядроның мөлшері ұлғаяды, хромосомалар ширатылып жуандай бастайды, Қосарланған центриоль екі полюске тарылады. Хромосомалардың ширатылуына байланысты аРНҚ-нын  синтезделуі тоқтайды. Полюстердің арасында бөліну ұршығының кіпшелері түзіледі. Хромосомалардың ширатылуы, жуандауы жалғасады. Ядро қабыкшасы еріп, хромосомалар цитоплазмада ретсіз орналасады.

Метафазада хромосомалардың ширатылуы шегіне жетеді. қосарған хромосомалар экваторға жылжиды. Әрбір хромосома центромерасы арқылы байланысқан, екі хроматидадан тұрады. Олар центромераларымен беліну ұршығына жалғанады.

Анафазада әрбір хромосоманын центромерасы бөлінеді. Центромераларға бекінген ұршыктың жіпшелері хроматидаларды полюстерге тартады. Сөйтіп, анафазада хромосомалардың хроматидалары бір-бірінен ажырап, полюстерге жинақталады. Олар енді хромо-сомаларға айналады. Түзілген клеткалардың әркайсысында хромосомалардың диплоидті жиынтығы болады.

Телофазада полюстердегі хромосомалар таратылып, жіңішкереді, көзге айқын көрінбейді. Эндоплазмалық тордан ядро қабықшасы түзіледі. Жануарлар клеткаларында цитоплазма екіге бөлінеді. Өсімдіктер клеткаларында цитоплазманың ортасында жарғақша түзіліп, біртіндеп шетіне қарай жылжьш, клетканы екіге боледі. Содан кейін целлюлозалы клетка қабыкшасы түзіледі.

Митоздык бөліну 0,5—3 сағатқа созылады. ұрыктанған жұмыртка клеткасы — зигота осы әдіспен бөліне бастайды да, генетикалық ақпаратты бірдей етіп жаңадан түзілген клеткаларға береді. Олар кейін   арнайы   қызмет аткаратын   ұлпалардың   клеткаларына айналады.

Митоздың биологиялық мәні мынадай: ұрпактан-ұрпақка құрылысы  бірдей клеткалардың  жалғасуы,  хромосомалар саны

тұрақты сақталуы, ұрықтык даму, есу, жарақаттанған ұлпа қалпына келуі; жойылған клеткалардың (эритроциттер, тері клеткалары, ішектің эпителий клеткалары) орнына жаңа клет-калардың түзілуі қамтамасыз етіледі.

Ол клеткалардағы хромосомалар жиынтығы диплоидті (2п) болады.

. ІІІ. 1. Клетканьщ тіршілік циклі дегеніміз не? 2. Митоздык циклдін анықтама-сы кандай? 3. ДНҚ молекуласының еселенуінің мөні неде? 4. Митоздык бөлшуге дайындык кезеңі калай жүреді? 5. Митоздык бөлінудін фазаларын сипаттандар. Митоздык болінуде хромосома жиьштығыньщ саны озгере ме? 6. Митоздык бөліну кандай клеткаларда жүреді? 7. Митоздык бөлінудін биологиялык   мәні   неде?

Cабақтытың тақырыбы: Жасушадағы зат алмасу

Сабақтың мақсаты:1.Оқушыларды . клеткадағы зат алмасу процесімен таныстыру.

  1. Клеткадағы зат алмасу кезіндегі биологиялық процестерді талдай алу.

3 Ой еңбегіне тәрбиелеу.

Сабақтың көрнекілігі:      тірек-сызба,

Сабақтың пәнаралық байланысы: Физика

Сабақтың әдісі:  Трек-сызба арқылы жоба құру..           .

Сабақтың барысы:           І.    Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ.   Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ.  Бекіту

ІV.  Үйге тапсырма беру.

  1. Үй тапсырмасын тексер

Тіршілік әрекетіне байланысты клеткада үздіксіз биологиялық синтез жүріп жатады. Оны биосинтез (ассимиляция) деп атайды. Ферменттердің және энергияның қатысымен төмен молекулалы заттардан жоғары молекулалы косылыстар түзіледі. Аминқышқылдардан нәруыздар, моносахаридтерден күрделі көмірсулар синтезделеді. Азотты негіздер нуклеотидтердін құрамына қосылып, олардан нуклеин кышкылдары түзіледі. ДНҚ құрылымындағы нуклеотидтердің орналасу реті, гендердін жиынтығы генотипті анықтайды.. Ескі молекулалардың орнын жаңа молекулалар ауыстырып отырады. Олар өсу процесі кезінде клеткалардың жөне олардың органоидтерінің түзілуіне жұмсалады. Сейтіп, клетка өзінін тіршілік әрекетіне байланысты жүріп жаткан өзгерістерге қарамастан, пшіінін, химиялық құрамын тұрақты калпында ұстайды. Биосинтез реакцияларына энергия жұмсалады. Ыдырау реакциясы кезінде, керісінше, энергия бөлінеді.

.Клеткадағы ферменттер қатысатын синтездеу реакциялары, яғни ассимиляция және ыдырау реакциялары жиынтығы — диссимиляция кезінде энергияның бөлінуі, оның клетканың тіршілік әрекетіне жүмсалуы зат жоне энергия алмасу деп аталады. Бұл процесс клетка тіршілігінің, өсуінің, дамуынын, іс-әрекетінің негізін түзеді.

Биосинтезге байланысты барлык реакциялар ассимиляция деп аталады. Сырткы ортадан түскен карапайым заттардан клетка затытүзіледі. Соның бірі — нәруыз биосинтезіне тоқталайық.

Нуклеин кышқылдарындағы нуклеотидтердің реттесіп орна-ласуы нәруыздардьщ полипептидтік тізбектеріндегі аминқышқылдардың орналасу ретіне сәйкес келеді. Оны генетикалық код дел атайды. Әрбір аминқышкылға ДНҚ молекуласы тізбегінің үш нуклеотиді — триплет сәйкес келеді. Мұндай кодта 64 өр түрлі триплет болады. Бір код бір нәруыз түрін аныктайды. Генетикалық акпараттың түрактылығын камтамасыз ету үшін кейбір аминқышкылдарға бірнеше триплет сөйкес келеді. А/қ анықтайтьш триплеттердің жалпы саны — 61. Ядродағы ДНҚ-ның миллион нуклеотидтен түратын молекуласъшда жүздеген нәруыз түрлеріндегі аминкышкылдардың орналасу ретінің акдараты жазылған

Нәруыз рибосомаларда синтезделеді. Алдымен ДНҚ мол-ң тізбектерінің бірінде бір тізбекті, аРНҚ молекуласы синтез де л еді (геннің көшірмесі). Бұл аРНҚ нуклеотидтерінің орналасу реті ДНҚ-ның сол бөлімінің нуклеотидтерінің орналасу ретімен бірдей болады. Енді түзілген акпараттык РНҚ (аРНҚ) цитоплазмага етеді.Цитоплазмада аРНҚ бір үшына рибосома орналасады да, поли-пептидтің (нөруыз) синтезін бастайды. Рибосома аРНҚ бойымен триплеттен триплетке аттап козғалады. Рибосоманын козгалысы кезінде полипептидтік тізбекке аРНҚ-дағы триплетке сәйкес келетін аминкышқыл қосылып отырады. Аминкышкылдың аРНҚ-дағы триплетке сәйкестігін тасымалдаушы РНҚ (тРНҚ) камтамасыз етеді. Әрбір аминкышкылдың әзінің тРНҚ-сы және онымен байланыстыратьш ферменті болады. Полипептидтік тізбектің синтезі аякталғаы соң, ол аРНҚ ажырайды, аРНҚ және рибосомалар кайта нөруыз синтезін бастайды.

Нөруыздың синтезіне әр түрлі ферменттер қатысады және көп энергия жұмсалады.

ІІІ. Биосинтез.Ассимиляция.   Диссимиляция.  Генетикалык   код.

ІV.  Үйге§ 10.

. V.  летканьщ тіршілік циклі дегеніміз не? 2. Митоздык циклдін анықтама-сы кандай? 3. ДНҚ молекуласының еселенуінің мөні неде? 4. Митоздык бөлшуге дайындык кезеңі калай жүреді? 5. Митоздык бөлінудін фазаларын сипаттандар. Митоздык болінуде хромосома жиьштығыньщ саны озгере ме? 6. Митоздык бөліну кандай клеткаларда жүреді? 7. Митоздык бөлінудін биологиялык   мәні   неде?

Қосымша материал

Кейбір  өсімдіктердің хромосома  саны

1. Спирогира   балдырьгада 24
 2. Шымтезек  мүгінде  (сфагнум) 40 1. Безгек   плазмодийінде 2
3. Еркек   папоротникте 144 2. Жылкы   аскаридасында 2
4. Көдімгі   қарағайда 24 3. Жауын   кұртында 36
5. Көдімгі шиеде 32 4. Жеміс   шыбыны — дрозофилада 8
6. Дәрілік   лаврошиеде   (лавровишня) 176 5. Сазан   балығында 104
7. Егістік   асбұршакта 14 6. Үй   тауығында 78
8. Апиынды   көкнәрде 22 7. Асыранды   итте 78
9. КәдімгІ шағанда 46 8. Шимпанзе   маймылында 48
10. Картопта 48 9. Адамда 46
11. Қызанақта 24
12. Қатты   бидайда 28
13. Жұмсақ   бидайда 42
14. Жүгеріде 20

 

Биологиядан сабақ жоспарын тегін жүктеу

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ

Введите свой комментарий!
Введите свое имя